بازنمایی اسطوره مقدس در نقاشی جنگ

جنگ ایران و عراق به عنوان جنگ تحمیلی و دفاعی مقدس در هنر و ادبیات ایران بازنمایی شده است.در واقع هنر دفاع مقدس ،به عنوان یکی از تاثیرگذارترین هنرها بر زمینه اجتماعی خود ،سعی در بازنمایی ارزشها و نقش های دفاع مقدس داشته است.

هنرمندان جنگ با بهره گیری از نقوش ،فرم ، مضامین و کلمات مذهبی – معنوی محتوای جنگ را به عنوان امری مقدس به نمایش گذاشته اند.آنچه بیش از همه در این آثار بازنمایی شده چهره ای مقدس و معنوی از جنگ است به طوریکه جنگ به عنوان امری مقدس اسطوره ای قدسی را در بر می گیرد و هدیه ای الهی تلقی می شود.

جنگ در آثار هنرمندان به طور خاص جنبه ای مقدس یافت و گروههای مختلف دست اندرکار آن شدند تا جنگ را به عنوان امری مقدس بازنمایی کنند.

این کار در آثار نقاشی جنگ با ویژگیهای فرشته گون انسانی کامل و استفاده از المانای آسمانی ،معنوی ، اسلامی و به طور خاص شیعی صورت گرفت و بیشتر تصاویر، شهدای جنگ را شامل می شد به طوریکه جنگ مقدس با مفهوم شهید گره خورد.

در این میان روابط قدرت با نقشی ایدئولوژیک ، هنر ونقاشی ها را به سمت تقدس شیعی هدایت کرد و جنگ را با نوستالژیها پیوند داد.استفاده از نمادهای مذهبی همچون سربندهای یا فاطمه،یا زهرا ، یا حسین و ....،قرآن ،مادر، کبوتر ، خون آسمان ،نور و امامان شیعه گفتمانی عاطفی را شکل داد که در آن افراد به جنگ و دفاع مقدس علیه مهاجم ترغیب و تشویق شدند.پس از آن خاطرات و وصیت نامه های شهدا به تداوم و بازتولید این گفتمان شکل داد.

در آثار نقاشی جنگ ،جنگ جنبه ای رئالیستی ندارد و بیش از هر چیز با استفاده از نمادها و المانهای معنوی و مذهبی اسطوره سازی شده است.این تصور مقدس و سوررئالیستی از جنگ ، نوعی اتوپیا و جنگ مقدس می آفریند و آنرا از چهره زشتش دور می کند.هنرمندان با استفاده از سوررئالیسم به نوعی آشنازدایی دست می زنند و قتل ،غارت ، ویرانی ، نفرت ،خشونت و... را به تصویر دیگری از جنگ تبدیل می کنند ، تصویری اسطوره ای و مقدس که قدرتی خاص  و آسمانی به نیروهای حاضر در جنگ می بخشد.این فرایند از خلال تصاویر و نقوش و با استفاده از المانهای معنوی همچون شهید ،واقعه کربلا ،مادر با حجاب اسلامی ،ائمه ،قرآن و....صورت می گیرد.

سوررئالیسم با دوگانه خیر و شر (نیکی – بدی) یا اهریمن- اهورای شیعی تلفیق می شود و در نقاشی ها در یک سمت دشمن مهاجم دیوصفت و در سمت دیگر گروهی فرشته گون که جنگ به آنها تحمیل شده و قصد دفاع از خاکی مقدس را دارند بنابراین دفاع شان تقدس یافته است حضور دارند.

بنابراین بازنمایی جنگ در نقاشی ها به شکل اسطوره ای مقدس رخ می دهد و ارزشها و باورهای مذهبی- دینی و ریشه های مقدس اسلامی در هنر دفاع مقدس ،لایه معنوی و حماسی جنگ را نشان می دهد و شاخص های ارزشی – ملی را پررنگ تر می کند ، به طوریکه نقاشان جنگ ، جنگ را به صورت جلوه ای از بهشت بر روی زمین بازنمایی کرده اند .

فضای هنر جنگ ، همانطور که از نام و ساختار اجتماعی آن بر می آید ، فضایی اسلامی ، انقلابی و حماسی است که در چارچوبی اجتماعی ،خود را با منشاء دینی نشان می دهد.در این شکل از نقاشی علاوه بر توجه به منشاء مذهبی ، زندگی مقدس در ملکوت آسمانها و رسیدن به عرش و شهادت تجلی می یابد. در واقع در هنر دفاع مقدس ، مفهوم یک اثر هنری تنها به منشاء آن محدود نمی شود و اینکه به  چه چیزی دست یابد و چگونه بر برداشت دیگران تاثیر گذارد نیز اهمیت دارد.

هنر انقلاب و به طور خاص جنگ ، در سالهای نخست خود به لحاظ شکلی به نوعی وامدار مکاتب و سبکهای هنری غرب بود اما به تدریج با اتکا بر مفاهیم اسلامی و انقلابی به ویژگیهای خود در مضمون و محتوا دست یافت:

عوامل به وجود آورنده محتوا شامل اسلام و متعلقات آن ، توحید ، جهان سرمد، عدالت اجتماعی ، اخلاق ، ایدئولوژی ، حق جویی و کمال طلبی ، وفای به عهد با خداوند ، شعور دینی ، نور ، عشق ، تعهد دینی و اجتماعی ، درک حقایق ، شهود و مفاهیم متعالی انسانی است.

مضامین اسلامی و مفاهیم مرتبط با آن ، مفاهیم و مضامین مذهب تشیع به ویژه حادثه عاشورا و واقعه کربلا ، مفاهیم عرفانی ، شهادت و جهاد مقولات محتوایی این آثار را در بر می گیرند.

در واقع جنگ با نمادهای ارزشی و آسمانی به نمایش گذاشته می شود و در اینجا از فرم و رنگهای معنوی و روحانی همچون سبز ،سفید ،آبی و قرمز به نشانه خون شهیید استفاده می شود.

عناوین آثار نیز بازنمای دین و به طور خاص مذهب شیعه است از جمله: شیطان ،رمی جمرات ، تشییع قلوب، عبادت ، هبوط ، برکت ، خون و پیروزی که خیر و شر را در مقابل یکدیگر قرار می دهد و دوگانه موجود در شیعه را بازتولید می کند . دوگانه نیکی – پلیدی ، با نشانه های اهورایی – اهریمنی و پیروزی خیر بر شر بازنمایی می شود و نمادهای معنوی و فرمهای رو به سمت بالا محتوای اثر را به شکل پیروزی خیر بر شر باز می نمایاند.

نقاشی ها معمولا به دو بخش زمینی و آسمانی تقسیم می شوند و در نهایت شهادت ، رسیدن از زمین به آسمان را ممکن می سازد.

سماوات(آسمانها) ، ارض(زمین) ،پیوند میان عناصر غیب (شهادت) و شخصیت های اسطوره ای و مقدس از جمله ویژگیهای محتوایی و نشانه شناختی آثار دفاع مقدس است. به عنوان مثال یکی از قوی ترین عناصر مضمونی هنر و ادبیات انقلاب اسلامی ، تاریخ اسلام و به ویژه تشیع و در راس آن تاریخ عاشورا و قهرمانان آن به صورت نمادین در هنر دفاع مقدس بازنمایی شده اند.در این مقاله سعی می شود با استفاده از نظریات مطالعات فرهگی و به طور خاص تئوری بازنمایی استوارت هال و با روش نشانه شناسی و تحلیل روایت اسطوره ای و مقدس شدن جنگ در نقاشی ها بررسی شود.